Το χωριό μας, η Ρητίνη
Σ’ αυτό τον τόπο, στα Πιέρια, έχει κεντηθεί στις πλαγιές τους με περισσή χάρη, το χωριό μας η Ρητίνη.
Ένα χωριό κι ένας τόπος ανθρώπων δεν υστερεί σε ιστορία, ιδιαίτερα πολιτιστικά χαρακτηριστικά και παράδοση που αναδύει αυθεντική Ελλάδα.
Απ’ την προϊστορία, τους μύθους Θεών και Μουσών, την περίοδο των Μακεδόνων βασιλέων, το Βυζάντιο, τα αρματολίκια και τους κλέφτες, τον Μακεδονικό Αγώνα, την απελευθέρωση, το αντάρτικο, όλο αυτό το πέρασμα του χρόνου τα Πιέρια και το χωριό μας ξεχωριστά, έχει τους δικούς του σταθμούς, τα δικά του ίχνη στην ιστορία, τα μνημεία, τα δρώμενα, τα γεγονότα. Κι είναι πραγματικά ενδιαφέρον να ανακαλύπτει κανείς στην Ρητίνη και γύρω απ’ αυτήν, ξεχασμένες σελίδες της ιστορίας, σημαντικά μνημεία και γεγονότα που συνδυάζονται με τη λαϊκή παράδοση, με έθιμα που εξακολουθούν να κρατούν ζωντανά οι κάτοικοί της.
Κι αν ο μύθος και η ιστορία αναζητούν ακόμη καταγραφές, μνημεία και γεγονότα για να ταυτιστούν με την περιοχή, η φύση δεν θέλει τίποτα απ’ αυτά. Προσφέρθηκε απλόχερα. Σε όποιο σημείο, σε όποιο μπαλκόνι του χωριού κι αν σταθεί κανείς το βλέμμα μαγεύεται από τη θέα.
Όλη η περιοχή της Ρητίνης είναι ένα πολύχρωμο μπαλκόνι με καταπληκτική θέα σε κάθε σημείο του ορίζοντα. Ακόμη κι ο ουρανός εδώ έρχεται πιο κοντά και συμπληρώνει την ομορφιά του τοπίου.
Κι αυτή τη μοναδική και σαγηνευτική φυσική ομορφιά συμπληρώνουν τα χαμόγελα και η καλοσύνη των ανθρώπων που ζουν στην Ρητίνη. Ένας τόπος ιδανικός να ζεις.
Άγνωστο παραμένει από πότε βρίσκεται το χωριό στη σημερινή του θέση και ποια ήταν η σύνθεση του πληθυσμού. Η γειτνίαση και η σύνδεση των κατοίκων με το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου και κυρίως η παλιά εκκλησία της Παναγίας (κατεδαφίστηκε το 1957 και χτίστηκε στη θέση της η σημερινή εκκλησία αφιερωμένη στην Υπαπαντή της Παναγίας) που κατά μαρτυρίες ήταν από τα τέλη του 16ου αιώνα, μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο σημερινός οικισμός βρίσκεται σ’ αυτή τη θέση από την ίδια τουλάχιστον χρονική περίοδο.
Τα ατέλειωτα αρχαιολογικά ευρήματα που κατά καιρούς έρχονται στο φως στην κτηματική περιοχή «Άγιος Νικόλαος», γύρω από το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου, την «Λεπτοκαρυά», τον «Παλιόκαστρο» και αλλού (άλλα από αυτά με αρχαιολογικές ανασκαφές, άλλα τυχαία κατά την αγροτική δραστηριότητα των κατοίκων) μαρτυρούν συνεχή ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα.
Ο οικισμός επίσης στη θέση «Παλιόχωρα» που τα σπαράγματα ερειπίων δείχνουν πως θα πρέπει να είχε ζωή τουλάχιστον πριν 200 χρόνια δεν γνωρίζουμε αν συνδέεται με τον οικισμό και τους κατοίκους της Ρητίνης.
Η Ρητίνη, παρά τα πολλά και μεγάλα μεταναστευτικά κύματα που έζησε προς το εξωτερικό αλλά και το εσωτερικό, κατάφερε και παραμένει μια μικρή κωμόπολη 840 κατοίκων (απογραφή 2021).
Μέσα στο χωριό εύκολα μπορεί κανείς να βρει κατοικίες με τη λιτή χαρακτηριστική γραμμή της ορεινής μακεδονικής αρχιτεκτονικής.
Χαρακτηριστικό δείγμα είναι το κτίριο του παλιού Δημοτικού Σχολείου το οποίο σύμφωνα με κτητορική πλάκα κτίστηκε το 1871. Σήμερα, μετά από χρηματοδότηση από το Ίδρυμα «ΣΤΑΥΡΟΣ Σ. ΝΙΑΡΧΟΣ» έχει απαλλαχθεί από κάθε κατασκευή ή επέμβαση που κατά καιρούς είχε γίνει, και έχει αποδοθεί για χρήση ως Πολιτιστικό Κέντρο «Πιερίδες Μούσες».
Γύρω από τη Ρητίνη, υπάρχουν δεκάδες χώροι αναψυχής, άλλοι αναγνωρισμένοι και οργανωμένοι κι άλλοι παραμένοντας να εντυπωσιάσουν τον επισκέπτη με την παρθένα φύση.
«Παλιοπαναγιά», «Βλαχοπήγαδο», «Σαρακατσάνα», «Κρεμαστός» αλλά και «Πιστιριές», «Δριστέλα», «Μεσιά», κι άλλες περιοχές είναι τοπία με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος, με διαδρομές που είναι ένα συνεχές μπαλκόνι με θέα τον Όλυμπο, τα Πιέρια, την Πιερία, τον Θερμαϊκό και μέχρι τη Χαλκιδική.
Η φύση
Τα Πιέρια όρη είναι από τα πιο πλούσια βουνά της Ελλάδας σε χλωρίδα, αλλά και πανίδα. Η ποικιλία της πλούσιας βλάστησης είναι μοναδική κι αυτό το βλέπει κανείς όλες τις εποχές του χρόνου. Σ’ όποιο σημείο των Πιερίων κι αν σταθεί. Η εναλλαγή των χρωμάτων και η διαφορετικότητα των μικροτοπίων είναι συνεχής και εντυπωσιακή.
Ταυτόχρονα τα Πιέρια έχουν ήπιο και ήμερο ανάγλυφο. Ηρεμεί το βλέμμα και ανοίγεται η ματιά όταν από χαμηλά ταξιδεύει προς τα ψηλά. Απλώνεται νωχελικά στις πυκνοδασωμένες πλαγιές και φτάνει ακούραστα στις ψηλές κορυφές.
Τα Πιέρια είναι η βορειοδυτική συνέχεια του Ολύμπου αν και δεν ακολουθεί την αγριάδα του τοπίου του. Εδώ η γη ηρεμεί.
Κοιτώντας τον Όλυμπο, από τα Πιέρια, βλέπεις ψηλές κορυφές, βαθιές χαράδρες, βάραθρα, γκρεμούς ατέλειωτους, αμφιθεατρικές κοιλότητες. Ένα έντονο, απότομο, δυνατό ανάγλυφο που προκαλεί δέος και γεννά θεϊκούς μύθους. Την πάλη Τιτάνων, την οργή και την μεγαλοψυχία του Δία. Κι όταν αναστατώνεται ο νους και η ψυχή από την άγρια φύση και το θεϊκό δέος, αναζητά κάτι γαλήνιο και ήρεμο. Αυτό το βρίσκει στα Πιέρια, στο απέραντο εναλλασσόμενο σε δεκάδες αποχρώσεις πράσινου, που δένει αρμονικά με το γαλάζιο του ουρανού. Εδώ η γεωμορφολογική ηπιότητα και η αρμονία των γραμμών ειρηνεύουν την ψυχή και εμπνέουν το νου για να δημιουργήσει τέχνη, μουσική, στίχους, Μουσών έργα.
Έτσι συνυπάρχουν τα δυο βουνά αιώνες. Το ένα συμπληρώνει το άλλο, το ένα συνέχεια του άλλου, από το ένα ανακαλύπτεις κι αποκαλύπτεις το άλλο και τα δυο μαζί αγκαλιάζουν την πλουσιότατη Πιερία. Ένας τόπος ελάχιστος μα μέγιστος σε μύθους και ιστορία.
Ο Μύθος και η Ιστορία
Τα Πιέρια αποτελούν τμήμα της Μακεδονικής γης. Ο όρος «Μακεδονίς Γη» χαρακτηρίζει την πρώτη Μακεδονία με πρωτεύουσα τις Αιγές του λαού της Κάτω Μακεδονίας.
Τα Πιέρια όρη αποτελούσαν την καρδιά του βασιλείου της Κάτω Μακεδονίας. Αυτό συμπεραίνεται από όλες τις αρχαίες ιστορικές πηγές. Στις βόρειες υπώρειες, στις αρχές της πρώτης προχριστιανικής χιλιετίας, οι Αργειάδες οι Κάτω Μακεδόνες Βασιλείς, ίδρυσαν την πρωτεύουσα του Κράτους τους, τις Αιγές.
Στην Ιλιάδα γίνεται για πρώτη φορά αναφορά στην ευρύτερη περιοχή της Πιερίας και Ημαθίας, που εκτείνεται στους πρόποδες του Ολύμπου και των Πιερίων.
«Ήρη δ’ αΐξασα λίπεν ρίον Ουλύμποιο, Πιερίην δ’ επιβάσα και Ημαθίην ερατεινήν σεύατ’ εφ’ ιπποπόλων Θρηκών όρεα νιφόεντα, ακροτάτας κορυφάς ουδέ χθόνα μάρπτε ποδοίιν»
Κι αν τον Όλυμπο, ο μύθος και η ιστορία των αρχαίων Ελλήνων έκανε κατοικία των 12 θεών, τα Πιέρια με την πλούσια ποικιλόμορφη βλάστηση, τις συνεχείς τοπογραφικές εναλλαγές, τα πολλά νερά, έγιναν το βουνό των Μουσών που ήταν εκφράσεις και προστάτιδες των τεχνών και του πολιτισμού. Τη ζωτική σημασία των Πιερίων και τη συνεχή ανθρώπινη παρουσία σ’ αυτά την μαρτυρούν τα ευρήματα από τις προϊστορικές περιόδους, οι νεκροπόλεις, οι αρχαίοι οικισμοί, τα διάσπαρτα ερείπια οχυρωματικών κάστρων που διασώζονται σε πλαγιές και περάσματα του ορεινού όγκου.
Η δεσπόζουσα θέση των Πιερίων στο κέντρο του ιστορικού – πολιτιστικού τριγώνου της Μακεδονίας με κορυφές το Δίον, τις Αιγές (Βεργίνα) και την Ελίμεια (Αιανή) καθορίζει πως αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία και τον πολιτισμό της Μακεδονίας, το οποίο ακόμη δεν έχει αποκαλύψει τα μυστικά του.
Ιστορικές πηγές – αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή
Στην περιοχή της Ρητίνης αν και υπάρχουν ενδείξεις και ευρήματα που μαρτυρούν την ανθρώπινη παρουσία από την προϊστορική τουλάχιστον περίοδο, δεν έχουν γίνει ούτε συστηματική έρευνα των καταγεγραμμένων ιστορικών πηγών, ούτε αρχαιολογικές ανασκαφές σε σημεία που τυχαία εντοπίστηκαν αρχαιολογικά ευρήματα ή η προφορική παράδοση μαρτυράει την ύπαρξη μνημείου ανθρώπινης παρουσίας μέσα στο χρόνο.
Η ύπαρξη του μύθου των Πιερίδων Μουσών, η προφορική παράδοση μύθων και θρύλων που η ρίζα τους χάνεται στο βάθος του χρόνου, η γειτνίαση της περιοχής με σημαντικά ιστορικά περάσματα προς την Θεσσαλία και την Άνω Μακεδονία, η γεωμορφολογία της, μαρτυρούν τη συνεχή ανθρώπινη παρουσία.
Η ευρύτερη περιοχή της κοιλάδας της Ρητίνης και των γύρω οικισμών (από την Μηλιά μέχρι το Μελιάδι) πολλές φορές αναφέρεται ως «Κοιλάδα του Παλατιού» κυρίως τον 18ο και 19ο αιώνα, αλλά ίσως και παλαιότερα.
Στα Πιέρια μεταξύ Ρητίνης – Ελατοχωρίου τοποθετείται η παλαιοτάτη πόλις «Γαλάνδραι», σύμφωνα με τον Παν. Αναγνωστόπουλο «Η Αρχαία Ολυμπική Πιερία». Όπως αναφέρει:
«Την πόλιν Γαλάνδρας μνημονεύει ο Λυκόφρων, όστις ομιλεί και περί τόπου των Γαλανδραίων. Και ο Πολύβιος (αποσπ. 26) εγνώριζε Γαλανδρικόν έδαφος. Ο δε Στεφ. Βυζάντιος (λ. Γαλάνδραι) έχων υπ’ όψιν του αμφοτέρους. Λυκόφρων «σήναι Γαλάνδρας τον στρατηλάτην λύκον». Έστι και όρος Γάλανδρος από Γαλάνδρου του Ημαθίου παιδός. Οι δε ότι ο Γαλάνδρας έκτισε πόλιν. Ο πολίτης Γαλανδραίος. Λυκόφρων «και Γαλανδραίον πέδον». Το κτητικόν έδει Γαλανδραϊκόν. Πολύβιος δε εν τω ιγ’ Γαλανδρικόν».
Κατά την εκσκαφή για την τοποθέτηση του αγωγού μεταφοράς νερού για την ύδρευση της βόρειας Πιερίας, στην περιοχή τού Αγίου Νικολάου Ρητίνης, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή, βρέθηκαν σημαντικά ευρήματα που αποδεικνύουν την ύπαρξη ανθρώπινης ζωής από αρχαιοτάτων χρόνων. Σύμφωνα με την έκθεση των αρχαιολόγων Μ. Μπέσιου, Α. Αθανασιάδου, Κ. Νούλα, Μ. Χριστάκου – Τόλια, βρέθηκαν:
… «τμήμα αψιδωτού κτηρίου που η κεραμική του το χρονολογεί στην ύστερη εποχή του χαλκού (1600 π.Χ. – 1100 π.Χ.)»
… «εντοπίσθηκαν αρκετά στοιχεία κατοίκησης της πρώιμης εποχής του χαλκού (2600 π.Χ. – 1600 π.Χ.). Είχαμε και δύο λακκοειδείς τάφους που χρονολογούνται στη μέση και ύστερη εποχή του χαλκού αντίστοιχα.
… «Ανάλογα στοιχεία έχουμε στην περιοχή του Αγίου Νικολάου Ρητίνης. Ο αγωγός συνάντησε επιχώσεις ελληνιστικής εποχής, καθώς και κτίσματα ρωμαϊκής εποχής. Επιπλέον οι επιφανειακές παρατηρήσεις γύρω από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου, δείχνουν ότι ο οικισμός συνέχισε να υπάρχει μέχρι τα νεότερα χρόνια. Το ιδιαίτερα ασταθές περιβάλλον με τις έντονες διαβρώσεις και καθιζήσεις, πιθανόν να επέβαλε την εγκατάλειψή του (πηγαίνοντας οι κάτοικοι ψηλότερα ή χαμηλότερα).
Έτσι, θεωρούμε σαν εύνοια της τύχης τα διασωθέντα τμήματα νεολιθικού οικισμού (6500 π.Χ. – 2600 π.Χ.). Η θέση εντοπίσθηκε σε μια πτυχή του λόφου, χαμηλότερα από την κορυφή του.»…
Στην περιοχή «Λεπτοκαρυά» του αγροκτήματος Ρητίνης, βρέθηκαν, διασώθηκαν και σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο του Δίου εδώλια ζώων, των Άθλων του Ηρακλή κ.ά, τα οποία μαρτυρούν την ύπαρξη αρχαίου βωμού, ναού ή οικισμού στην περιοχή. Σε κοντινή δε απόσταση υπάρχει βράχος – οχυρωματική θέση με την ονομασία «Παλιόκαστρος» όπου βρέθηκαν θαμμένα μεγάλα πιθάρια.
Σε δασική περιοχή των Πιερίων, δυτικά της Ρητίνης έχουμε το «Παλιομανάστηρο», όπως και την «Παλιόχωρα» σε υψόμετρο 1000 μ. όπου υπάρχουν ερείπια κατοικιών χωρίς να έχουν ταυτιστεί χρονολογικά ή με κάποιες ιστορικές αναφορές για την περιοχή.
Στα Πιέρια, πάνω από την παλιά Βρία, σε υψόμετρο 1000 περίπου μ. στη θέση «Σεντούκια» υπάρχει αρχαίο λατομείο μαρμάρου. Στο χώρο υπάρχουν διάσπαρτες ημιτελείς κολώνες και τμήματα μαρμάρου (τα ονομαζόμενα από τους κατοίκους «σεντούκια») τα οποία έχουν αποκοπεί. Υπάρχουν επίσης εμφανείς οριζόντιες αυλακώσεις κατά μήκος των πλευρών του κοιτάσματος μαρμάρου. Η περιοχή έχει ανακηρυχθεί ως αρχαιολογικός χώρος αλλά δεν έχει γίνει παραπέρα αρχαιολογική έρευνα για τον χρονολογικό εντοπισμό της λειτουργίας του λατομείου, την χρήση των εξορυγμένων μαρμάρων και τον λόγο της – όπως φαίνεται – ξαφνικής εγκατάλειψής του.
